Żyjemy w czasach, gdzie związek nieformalny (potocznie zwany konkubinatem) jest standardem. Budujemy domy, wychowujemy dzieci, dzielimy życie. Niestety, polski Kodeks cywilny zatrzymał się w latach 60-tych. Dla prawa spadkowego „partner” nie istnieje. Nie ma znaczenia, czy byliście ze sobą rok, czy 30 lat. W świetle przepisów o dziedziczeniu jesteś dla swojego ukochanego osobą zupełnie obcą.
Co to oznacza w praktyce? Scenariusz, który widzę zbyt często, wygląda tak:
Dramat w trzech aktach
Akt 1: Pan Marek umiera nagle (zawał, wypadek). Nie mieli ślubu z Panią Ewą, bo „papierek nie był im potrzebny do szczęścia”. Mieszkanie było na niego, bo kupił je przed związkiem, ale to Ewa dbała o nie przez ostatnie dekady.
Akt 2: Do akcji wchodzi tzw. dziedziczenie ustawowe. Skoro Marek nie miał żony ani dzieci, spadek po nim dziedziczą... jego rodzice. A jeśli oni nie żyją – rodzeństwo. A jeśli rodzeństwo nie żyje – dzieci rodzeństwa (bratankowie, siostrzeńcy).
Akt 3: Do drzwi Pani Ewy puka bratanek Marka, którego ten nie widział od 10 lat. Puka z żądaniem wydania kluczy i opuszczenia lokalu. I co najgorsze – prawo stoi po jego stronie. Pani Ewa nie ma prawa do mieszkania, nie ma prawa do zachowku, nie ma nawet prawa do wglądu w dokumentację medyczną partnera. Zostaje z niczym.
Testament – jedyny ratunek dla „wolnych związków”
Brzmi jak horror? To codzienność polskich sądów. Jest jednak sposób, by temu zapobiec. Bardzo prosty i wcale nie tak drogi, jak się powszechnie uważa. To testament.
W związkach nieformalnych testament nie jest opcją – jest koniecznością. To jedyny dokument, który ma moc „obejścia” sztywnej kolejki dziedziczenia ustawowego. W testamencie Pan Marek mógłby napisać jedno zdanie: „Cały mój majątek zapisuję Ewie”. Tylko tyle i aż tyle, by Ewa była bezpieczna.
Pułapka podatkowa (i jak ją ominąć)
Tu jednak pojawia się „haczyk”, o którym jako prawnik muszę uprzedzić. Małżonkowie są zwolnieni z podatku od spadków. Partnerzy – nie. Ewa, dziedzicząc mieszkanie po Marku na podstawie testamentu, będzie musiała zapłacić podatek, ponieważ dla Urzędu Skarbowego jest w tzw. III grupie podatkowej (osoby obce).
Czy to powód, by zrezygnować? Absolutnie nie. Po pierwsze: lepiej zapłacić podatek i mieć mieszkanie, niż nie mieć ani mieszkania, ani podatku. Po drugie: istnieją konstrukcje prawne (np. odpowiednie umowy darowizny z dożywociem czy polisy ubezpieczeniowe), które pozwalają zminimalizować te koszty. Ale o tym trzeba pomyśleć za życia.
Dzieci w konkubinacie – czy są bezpieczne?
Kolejny mit: „Nie potrzebujemy ślubu, bo mamy wspólne dzieci, więc one wszystko odziedziczą, a ja będę zarządzać majątkiem”. Owszem, dzieci dziedziczą. Ale to wcale nie oznacza bezpieczeństwa dla pozostałego przy życiu partnera. Jeśli dzieci są małoletnie, nad majątkiem czuwa Sąd Rodzinny. Partnerka nie może swobodnie sprzedać odziedziczonego przez dzieci mieszkania, by np. kupić mniejsze i mieć na życie. Na każdą czynność przekraczającą zwykły zarząd potrzebuje zgody sądu.
W efekcie staje się „więźniem” majątku własnych dzieci, kontrolowanym przez sędziego.
Umowa na złe czasy
Często słyszę: „Nie piszemy testamentu, żeby nie zapeszać”. To magiczne myślenie, które prowadzi do realnych tragedii. Sporządzenie testamentu to nie zapowiedź śmierci. To najwyższy dowód odpowiedzialności za drugą osobę.
Jeśli kochasz – zabezpiecz. Papierek z Urzędu Stanu Cywilnego może nie być potrzebny do szczęścia, ale papierek od notariusza może być niezbędny do przetrwania Twojemu partnerowi, gdy Ciebie zabraknie. Nie zostawiaj ukochanej osoby na łasce dalekiej rodziny i bezdusznych paragrafów.
Autorka jest radcą prawnym w Bydgoszczy, specjalistką od planowania spadkowego. W swojej bydgoskiej kancelarii pomaga parom zabezpieczyć majątek na wypadek śmierci.
